2025 – Ίδρυμα “Μιχάλης Κακογιάννης”

Ο πρόσφατος εορτασμός της Εκατονταετηρίδας της Μικρασιατικής Καταστροφής το 1922 αναμόχλευσε την ιστορική συλλογική μνήμη του Έλληνα και ενεργοποίησε τις προσλαμβάνουσες ευαίσθητων ανθρώπων, όπως αυτές έχουν διαμορφωθεί υπό την επίδραση του δημόσιου λόγου που αναπτύχθηκε κατά το διάστημα που έχει μεσολαβήσει.

Η ζωγράφος Δήμητρα Βελισσάρη, απόφοιτος της Ανωτάτης Σχολής Καλών Τεχνών Αθηνών από το 1986, εκθέτει πίνακες διαφόρων διαστάσεων, με ακρυλικά σε καμβά ή μικτή τεχνική, από τους οποίους οι περισσότεροι φιλοτεχνήθηκαν κυρίως τα δύο τελευταία χρόνια 2023-2024. Η ζωγράφος αφορμάται από την Καταστροφή της Σμύρνης και τη βίαιη έξοδο των κατοίκων της, όσων επέζησαν των σφαγών, προς την προσφυγιά και τη σωτηρία. Συγχρόνως όμως συγκινείται και από ένα σχεδόν πανομοιότυπο δράμα που εξελίσσεται στις μέρες μας στη Λωρίδα της Γάζας, όπως αυτό προσφέρεται στο κοινό από τα Μέσα Μαζικής Επικοινωνίας μέσω αποτρόπαιων σκηνών, εικόνων και περιγραφών. Συνειρμικά είναι αναπόφευκτο η μνήμη να στραφεί και προς άλλες περιπτώσεις προσφυγιάς, όπως το δράμα της Κύπρου μετά την τουρκική εισβολή το 1974. Έτσι ο συνειρμικός νόμος της ομοιότητας ανακαλεί το παρελθόν και το συνθέτει με το τρέχον παρόν, προσφέροντας στη σκεπτόμενη ζωγράφο την ευκαιρία να υψώσει την αντιπολεμική κραυγή της, ζυμωμένη με το «αίμα» της ζωγραφικής: τα χρώματα, πλούσια και φωτεινά, ως αντίστιξη στη ζοφερή πραγματικότητα και στο αίμα των ανθρωποθυσιών αλλά και ως αισιόδοξο μήνυμα σωτηρίας.

Προικισμένη από τη φύση της με πλούσια μορφοπλαστική φαντασία γονιμοποιημένη από τις σπουδές της, ιδιαίτερα κοντά στον Δημήτρη Κοκκινίδη, τον Δημήτρη Μυταρά και τον Νίκο Κεσσανλή, η Δήμητρα Βελισσάρη συνθέτει εικόνες που ενεργοποιούν το θυμικό των θεατών τους με μόνες τις μορφοπλαστικές τους αξίες, με τις φόρμες και προπαντός με τα πλούσια, εκφραστικά χρώματα, τα οποία απλώνει με γρήγορες πινελιές που κάνουν τη ζωγραφική επιφάνεια να πάλλεται. Αφετηριακή πηγή για να ιστορήσει με χρώματα μια πτυχή της θρυλικής καταστροφής μιας ακμάζουσας ελληνικής πόλης στάθηκε η πυρκαγιά που μετέτρεψε σε ανθρώπινα ποτάμια τους δρόμους μέσω των οποίων απελπισμένοι άνθρωποι σπεύδουν προς το άγνωστο για να βρουν σωτηρία. Ως σκηνικό ζωγραφίζει περιποιημένα, λαϊκά κυρίως σπίτια που τα γλύφουν οι φλόγες στο βάθος της σύνθεσης ιδωμένα από κατάλληλη οπτική γωνία, ώστε να αισθάνεται ο θεατής την κίνηση και την ασφυξία των έντρομων ανθρώπων με τα τεράστια μάτια.

Η έξοδος από την κόλαση και η φυγή προς τη θάλασσα, όπου ελπίζουν στη σωτηρία τους είναι η άλλη εικόνα που την απασχολεί σε πίνακες, στους οποίους τα πλήθη στοιβάζονται σε βάρκες. Κάποιοι χάνονται καθ’ οδόν, κάποιοι άλλοι φθάνουν στους καταυλισμούς στην απέναντι ακτή. Και σ’ αυτή την περίπτωση επαναλαμβάνεται περίπου το ίδιο σκηνικό: Στο βάθος η πόλη και πίσω της οι τεράστιες φλόγες που αντανακλώνται στη θάλασσα και κάνουν τον ουρανό να φλέγεται. Οι μορφές αποδίδονται σχηματικά και μόνο τα τεράστια μάτια τους εκφράζουν την αγωνία και τον φόβο τους.

Ανάλογο είναι το σκηνικό και στην περίπτωση της Γάζας, με τη διαφορά ότι η αρχιτεκτονική, που αποδίδεται συνήθως ως πολύχρωμες κουκίδες, είναι στις περισσότερες περιπτώσεις μοντέρνα και δεσπόζουν οι πολυκατοικίες, ενώ δεν απουσιάζουν και τοξωτές κατασκευές που παραπέμπουν στην Ανατολή. Οι ανθρώπινες φιγούρες είναι το ίδιο τραγικές. Και ξεχύνονται στους δρόμους της προσφυγιάς έχοντας τα παιδιά τους αγκαλιά. Τόσο στις συνθέσεις της Σμύρνης όσο και σε εκείνες της Γάζας κυριαρχούν οι γονείς, ενώ προβάλλονται οι γυναίκες. Αυτές απεικονίζονται συνήθως ημίσωμες και μνημειακές να επιβάλλονται στη σύνθεση. Σε κάθε πόλεμο εκείνοι που πληρώνουν το τίμημα περισσότερο είναι τα γυναικόπαιδα και ο άμαχος πληθυσμός. Γι’ αυτό στις συνθέσεις της Δήμητρας Βελισσάρη έχουν προνομιακή μεταχείριση. Σε ορισμένους πίνακες οι πρόσφυγες και ειδικά οι γυναίκες και τα παιδιά κρατούν φωτογραφίες αγνοουμένων (Πίν. 24), γεγονός που  παραπέμπει περισσότερο στην εισβολή στην Κύπρο το 1974 και στις πορείες διαμαρτυρίας των γυναικών – συγγενών των αγνοουμένων (Πίν. 23). Έτσι είναι εναργής η κεντρική ιδέα της ζωγραφικής της που δεν είναι μόνο τα δύο ακραία ιστορικά γεγονότα που προαναφέρθηκαν, Σμύρνη και Γάζα, αλλά προσφυγιά, την οποία προκαλεί ο πόλεμος, όποτε και όπου κι αν αυτός διεξάγεται.

 Ένα τρίπτυχο (Πίν. 20) αποδίδει τις φάσεις της φυγής προς τη σωτηρία. Ένα πλεούμενο με πορεία από τα δεξιά προς τα αριστερά, κατά πάγια εικαστική σύμβαση, εισέρχεται στον ζωγραφικό χώρο, για να καταλήξει να αποβιβάζει τους εξαθλιωμένους επιβάτες του σε ένα ειρηνικό τοπίο αριστερά, όπου το χρώμα πάλι αναλαμβάνει να αλλάξει το συναισθηματικό κλίμα. Το χρώμα επιφορτίζεται να εκφράσει τα συναισθήματα των κυνηγημένων ανθρώπων, της ζωγράφου και των θεατών. Συχνά είναι αντιφυσιοκρατικό, όπως στην περίπτωση της «Προσγυφίνας» (Πίν. 26), και τα περιγράμματα που είναι έντονα και μαύρα απηχούν τα διδάγματα του φωβισμού, της γαλλικής εκδοχής του εξπρεσιονισμού, δηλαδή της πιο κατάλληλης τεχνοτροπίας για να αισθητοποιηθεί το αόρατο, οι συναισθηματικοί κραδασμοί και οι ψυχολογικές μεταπτώσεις των υποκειμένων. Όπως έγραψε και ο ζωγράφος Πωλ Σεζάν (Paul Cezanne) »Για τον ζωγράφο υπάρχουν μόνο χρώματα. Ένας πίνακας αρχικά δεν παριστάνει τίποτε. Στη συνέχεια δεν παριστάνει τίποτε άλλο παρά μόνο χρώματα. Ωστόσο η Ιστορία και η Ψυχολογία ενυπάρχουν σ’ αυτόν, επειδή οι ζωγράφοι δεν είναι βλάκες«. Οι σπουδές Ψυχολογίας που η Δήμητρα Βελισσάρη άρχισε στο Παρίσι δεν πήγαν χαμένες .

Ένα άλλο χαρακτηριστικό της ανθρωποκεντρικής ζωγραφικής της είναι η διαφορετική κλίμακα ανάμεσα στα μοτίβα του ίδιου πίνακα. Αρκεί να προσέξει κανείς τα κατάφορτα πλεούμενα που μια γυναίκα μπορεί να τα κρατήσει στην αγκαλιά της. Η μικρογραφική απόδοσή τους, που παραπέμπει στην παιδική και ναΐφ ζωγραφική, τονίζει τη μνημειακότητα των γυναικείων μορφών, οι οποίες ανυψώνονται σε ηρωίδες και προβάλλονται ως σύμβολα. Το βαρύ κλίμα που επικρατεί στους περισσότερους πίνακες φαιδρύνουν μνημειακές γυναικείες φιγούρες που αναπολούν όσα μόλις διάβασαν ή μοιρολογούν με τη μουσική τους τις χαμένες πατρίδες (Πίν. 3).

Η Δήμητρα Βελισσάρη δεν έχει σκοπό να αναπαραστήσει ή να εικονογραφήσει την ιστορία και να αποδώσει την εμπειρία της προσφυγιάς, όπως έκαναν οι ζωγράφοι του Μεσοπολέμου, π.χ. ο Φώτης Κόντογλου, γι’ αυτό και αποφεύγει τις λεπτομέρειες. Εκείνο που την ενδιαφέρει και εκ των πραγμάτων μπορεί είναι να παραπέμψει στην απήχηση της μνήμης θρυλικών γεγονότων στη σημερινή κοινωνία, στην οποία και η ίδια ανήκει, και όσο η χρονική ή η τοπική απόσταση από τα γεγονότα του παρελθόντος ή του παρόντος επιτρέπει, να στείλει ένα αντιπολεμικό μήνυμα. Στον πίνακα με τον τίτλο Μνημιακό (Πίν. 38), οι μετωπικές, ακίνητες, υπόλευκες μορφές, με αναμνήσεις από επιτύμβιες συνθέσεις και τη βυζαντινή ισοκεφαλία, παραπέμπουν σε δημόσια μνημεία, τα οποία έχουν σκοπό να διατηρήσουν στο παρόν, και για τις επόμενες γενιές, στιγμές του παρελθόντος.

Κοντολογίς, οι πίνακες της Δήμητρας Βελισσάρη αφορμώνται από ιστορικά γεγονότα και καταλήγουν να είναι ποιητικές συνθέσεις με ανθρωπιστικά μηνύματα. Στην περίπτωση της Σμύρνης εικονοποιούνται επιλεκτικά περισσότερο οι ιστορικές πηγές και η σχετική δημόσια ιστορία, ενώ στην περίπτωση της Γάζας που ανήκει στην επικαιρότητα, εικονοποιούνται τα διαμεσολαβημένα βιώματα της ζωγράφου. Αξίζει να σημειωθεί, ότι η ζωγραφική απόδοση γεγονότων και προσώπων από τη σύγχρονη ιστορία ανάγεται στα 1770, αλλά εκείνος που καθιέρωσε τη σύγχρονη των καλλιτεχνών ιστορική σκηνή ήταν ο Ρομαντισμός στις αρχές του δεκάτου ενάτου αιώνα. Η λεγόμενη ιστορική ζωγραφική γνώρισε ιδιαίτερη ανάπτυξη τον δέκατο ένατο αιώνα και αν και στις αρχές του εικοστού αιώνα δέχτηκε πλήγμα από τη μοντέρνα τέχνη, η οποία αδιαφορούσε για το περιεχόμενο ενός πίνακα και έδινε προτεραιότητα στα υλικά και στην τεχνική, εξακολουθεί να απασχολεί ορισμένους καλλιτέχνες μέσα στις νέες συνθήκες που επικρατούν και να ανατροφοδοτεί το αφήγημα για τη μνήμη κάθε προσφυγιάς.